بر اساس برنامه اعلامشده، نماز بر پیکر امام شهید در مراسم تهران را آیتالله جعفر سبحانی اقامه خواهد کرد.
به گزارش روز نو ابتدا گفته شد که آیتالله ناصر مکارم شیرازی به همراه آیتالله حسین نوری همدانی در دیگر مراسمهای پیشبینیشده در قم و مشهد بر پیکر رهبر شهید نماز خواهند خواهند. اما شب گذشته خبری مبنی بر تغییر برنامه قم و واگذاری آن به ایت الله جوادی آملی منتشر شد. به نظر میرسد این تغییر ناگهانی بی ارتباط به فتوای مکارم شیرازی مبنی بر کراهت تکرار اقامه نماز میت نباشد.
در میان این چهره ها، انتخاب ایت الله جعفر سبحانی برای مراسم تهران اهمیت بیشتری دارد.
اما چرا آیت الله سبحانی انتخاب شد؟
پاسخ را باید در چند ویژگی او جستوجو کرد: سن و مرتبه بالای حوزوی، سابقه فراوان در اقامه نماز میت روحانیان بلندپایه.
مرجع ۹۷ ساله حوزه قم
آیت الله جعفر سبحانی تبریزی در ۲۰ فروردین ۱۳۰۸ در تبریز متولد شد. پدرش، شیخ محمدحسین سبحانی خیابانی، از روحانیان تبریز بود و فرزندش را از نوجوانی به مسیر تحصیلات حوزوی هدایت کرد.
سبحانی در ۱۴ سالگی وارد مدرسه علمیه طالبیه تبریز شد و پس از گذراندن مقدمات، به قم مهاجرت کرد. او در حوزه قم از درس چهرههایی مانند آیتالله حسین بروجردی، سیدمحمد حجت کوهکمرهای و روحالله خمینی استفاده کرد.
فعالیت او فقط به تدریس فقه و اصول محدود نماند. سبحانی بیشتر از بسیاری از مراجع همنسلش به علم کلام، تاریخ اسلام، تفسیر و مناظرههای اعتقادی پرداخت. او از نویسندگان مجله «مکتب اسلام»، از مدیران دارالتبلیغ اسلامی و بنیانگذار مرکز تخصصی کلام اسلامی در قم بود.
او همچنین در نخستین سالهای پس از انقلاب، نمایندگی مردم آذربایجان شرقی را در مجلس خبرگان قانون اساسی بر عهده داشت و در تدوین نخستین قانون اساسی جمهوری اسلامی مشارکت کرد.
رضا استادی، مهدی شبزندهدار، یوسف صانعی، علی ربانی گلپایگانی و عبدالحسین خسروپناه از جمله روحانیانی هستند که در شمار شاگردان یا استفادهکنندگان از درسهای او معرفی شدهاند.
این سابقه طولانی، نخستین دلیل انتخاب آیت الله سبحانی است. نماز بر پیکر رهبر شهید باید از سوی فردی اقامه شود که از نظر مرتبه علمی و حوزوی، در شان جایگاه رهبر جمهوری اسلامی باشد. آیت الله سبحانی از معدود مراجع زندهای است که هم سن و سابقه بالایی دارد و هم عنوان مرجع تقلیدش در ساختار رسمی به رسمیت حوزه و عامه شناخته شده است.
مرجعی که بارها بر پیکر روحانیان نماز خوانده است
عامل دوم، تجربه آیینی آیت الله سبحانی است.
او در سالهای گذشته بر پیکر تعدادی از چهرههای برجسته حوزه و شخصیتهای جمهوری اسلامی نماز خوانده است؛ از آیتالله محمد مؤمن، عضو فقهای شورای نگهبان و مجلس خبرگان، تا آیتالله ابراهیم جناتی، شیخ عباس محفوظی، علیپناه اشتهاردی و شماری دیگر از روحانیان سرشناس قم. آیت الله جناتی به فتاوی شاذ در حوزه علمیه شهرت داشت.
آیت الله جعفر سبحانی کیست؟ | از زندان شاه تا مرجعیت در جمهوری اسلامی
یکی از روایتهای مهم زندگی آیت الله سبحانی به دوران پیش از انقلاب بازمیگردد.
بر اساس روایتی که در رسانههای حوزوی منتشر شده، مأموران حکومت پهلوی قصد بازداشت آیتالله ناصر مکارم شیرازی را داشتند. سبحانی که در آن لحظه حضور داشت، به مکارم دلگرمی داد و از او حمایت کرد. مأموران ساواک نیز در واکنش، هر دو را بازداشت و زندانی کردند.
اطلاعات عمومی درباره زندگی خصوصی و تعداد دقیق فرزندان آیتالله سبحانی محدود است. یکی از فرزندان شناختهشده او علیرضا اقبال سبحانی است که در سال ۱۳۹۲ در مدینه عمامهگذاری شد.
آیت الله سبحانی عموماً از مراجع نزدیک به جریان اصولگرا محسوب میشود، اما مواضع او همیشه به معنای همراهی کامل با تندروترین جناحهای سیاسی نبوده است. او در انتخابات مجلس سال ۱۳۹۸، پس از رد صلاحیت گسترده داوطلبان، گفت جای شگفتی است که بیش از ۹۰ نفر از نمایندگان وقت مجلس رد صلاحیت شدهاند.
ایشان از حامیان تغییر ساختار سیاسی از نظام ریاستی به نظام پارلمانی بوده است؛ طرحی که موافقانش آن را راهی برای کاهش تنش میان دولت و دیگر نهادها میدانستند و منتقدان میگفتند با وجود نظارت استصوابی، میتواند دایره انتخاب مردم را محدودتر و فرایند خالصسازی قدرت را تقویت کند.
یکی از جنجالیترین مداخلات سیاسی سبحانی، مخالفت او با طرح تعطیلی شنبهها بود و ریشه این مخالفت هم تشبه آن به تعطیلی شنبه در آیین یهودیان و مسیحیان و تقویم کشورهای غربی بود.
مواضع آیت الله سبحانی درباره حجاب هم از جنجالیترین بخشهای کارنامه اجتماعی اوست. او در سال ۱۳۹۴، در دیدار با فرمانده نیروی انتظامی، حجاب را «نماد جمهوری اسلامی» توصیف کرد و بدحجابی را از رباخواری بدتر دانست!
او در پاسخ به استفتائات مختلف، پوشیدن جوراب نازک در برابر نامحرم و مانتوی کوتاه و تنگ را جایز ندانسته و حتی پوشیدن لباسهای باز در مراسم زنانه را در صورتی که مصداق «تشبه به کفار» باشد، حرام اعلام کرده است.
در سال ۱۴۰۴، فتوایی از آیت الله سبحانی منتشر شد که بر اساس آن دوچرخهسواری و موتورسواری زنان در صورتی که موجب جلب توجه نامحرمان شود، حرام است. پس از واکنشهای گسترده، دفتر او توضیح داد که موتورسواری زنان ذاتاً حرام نیست؛ اما اگر با پوشش نامناسب، جلوهگری یا ایجاد مفسده اجتماعی همراه شود، حکم حرمت پیدا میکند.
آیت الله سبحانی در سال ۱۳۹۳ گفته بود «ورود گسترده دختران به دانشگاه به مصلحت کشور نیست» و نیازی نیست همه دختران وارد دانشگاه شوند!
او در مقاطعی نیز از تفکیک دانشگاههای دختران و پسران حمایت کرده بود.
آیت الله سبحانی حتی درباره معماری شهر قم نیز از منظر شرعی اظهارنظر کرده است. او گفته بود خانهها نباید بهگونهای ساخته شوند که بر یکدیگر اشراف داشته باشند و زنی در حیاط خانه خود مجبور شود به دلیل نگاه همسایگان چادر بر سر کند.
در سال ۱۳۹۷ و همزمان با تلاشهایی در مجلس برای بررسی برابری دیه زنان و مردان، آیت الله سبحانی تأکید کرد مجلس نباید وارد این موضوع شود.
ایشان در دهه ۱۳۹۰ به راهاندازی تماس تصویری اپراتور رایتل نیز اعتراض کرد. او یک قدم پیشتر رفته و گفته بود باید از خریدوفروش و استفاده از چنین امکانی جلوگیری شود و دولت نباید فناوریای را در اختیار مردم قرار دهد که از نگاه او مفاسد اخلاقی آن بیشتر از فوایدش است.
آیت الله سبحانی در سیاست خارجی هم ورود میکرد و به برگزاری مسابقه موسیقی یوروویژن در باکو و برگزاری رژه همجنسگرایان اعتراض کرد و از دولت جمهوری آذربایجان خواست مانع این برنامهها شود.
فتوای ارتداد برای شاهین نجفی
پس از انتشار یکی از ترانههای شاهین نجفی و توهین به مقدسات شیعه، آیت الله سبحانی برای شاهین نجفی تلویحا حکم ارتداد صادر کرد و اعلام کرد در صورتی که اهانت به یکی از امامان یا مقدسات مسلم باشد، حکم او با حکم سلمان رشدی تفاوتی ندارد.
این موضع در رسانهها بهعنوان صدور حکم ارتداد یا تأیید مجازات سنگین علیه این خواننده بازتاب یافت و نام این مرجع تقلید را وارد یکی از جنجالیترین پروندههای فرهنگی آن سالها کرد.
جدال با روشنفکری| عبدالکریم سروش، مصطفی ملکیان و محدثی
آیت الله سبحانی جزو معدود مراجعی است که بارها به دیدگاههای روشنفکران دینی واکنش نشان داده است. او درباره عبدالکریم سروش گفت برای کسی که قرآن را «تراوش فکر پیامبر» میداند، متأسف است.
او همچنین به سخنانی منسوب به مصطفی ملکیان درباره شباهت آموزههای اخلاقی قرآن و نهجالبلاغه با مکتب رواقی و فلسفه یونان اعتراض کرد.
آیت الله سبحانی گفت اشتراک آموزههایی مانند عدالت و نیکی، نه نشانه اقتباس اسلام از یونان، بلکه نتیجه ریشه مشترک آنها در عقل و فطرت انسانی است.
او در پایان از اینکه ملکیان، با وجود برخاستن از خانوادهای روحانی، چنین سخنانی گفته است، اظهار تأسف کرد.
در بهمن ۱۳۹۸، آیت الله سبحانی در نامهای سرگشاده به محمود دعایی، مدیرمسئول روزنامه اطلاعات، به انتشار گزارشی از سخنان حسن محدثی، جامعهشناس دین، اعتراض کرد.
او برداشت کرده بود که محدثی فرهنگ دینی را ناسازگار با تمایلات طبیعی مردم، از جمله عشق، معرفی کرده است. سبحانی این تحلیل را تبلیغ اباحیگری و ضد فطری دانستن تعالیم اسلامی خواند و از روزنامه اطلاعات خواست مطالبی منتشر نکند که به گفته او «اخلاق را ویران میکند».
او همچنین با اشاره به عضویت محدثی در هیئت علمی دانشگاه آزاد پرسید: «دستپرورده چنین استادی چه خواهد بود؟»
حسن محدثی در پاسخ نوشت امیدوار است روحانیان همانقدر که نسبت به مباحث فکری حساساند، نسبت به درد، فقر و شرایط دشوار زندگی مردم نیز حساسیت نشان دهند.
دفاع از چندهمسری
این مرجع تقلید بار دیگر نیز به سرمقالهای در روزنامه اطلاعات اعتراض کرد؛ این بار درباره چندهمسری. روزنامه اطلاعات چندهمسری را از بقایای سنتهای بدوی و رو به انقراض توصیف کرده بود. سبحانی در پاسخ نوشت اسلام تعدد زوجات را نه بهعنوان «غذا»، بلکه بهعنوان «دارو» تجویز کرده است.
ایت الله سبحانی در سال ۱۴۰۴ در نامهای به رئیس قوه قضائیه خواستار آن شد که در همه عقدنامهها پرداخت مهریه به شکل «عندالاستطاعه» ثبت شود، نه «عندالمطالبه».
معنای این پیشنهاد آن بود که زن تنها زمانی بتواند مهریه را دریافت کند که توانایی مالی مرد اثبات شده باشد، نه اینکه اصل مطالبه برای ایجاد تعهد فوری کافی باشد.
این دیدگاه با اعتراض برخی فعالان حقوق زنان روبهرو شد، زیرا آنان معتقد بودند در شرایط فقدان حقوق برابر در طلاق، حضانت و دیگر حوزههای خانواده، محدودکردن امکان مطالبه مهریه یکی از معدود ابزارهای حقوقی زنان را تضعیف میکند.
ممنوعیت معامله با اسرائیل، حتی با واسطه
در
سال ۱۴۰۲، آیت الله سبحانی همراه با مکارم شیرازی و نوری همدانی هرگونه معامله با اسرائیل را حرام اعلام کرد. اما پاسخ او یک نکته اضافه داشت: او تأکید کرد معامله غیرمستقیم و از طریق واسطه نیز اگر در نهایت به سود اسرائیل باشد، خلاف شرع است.
با این حال، آیت الله سبحانی درباره مذاکره با آمریکا موضعی منعطفتر از برخی جریانهای تندرو داشته است. او گفته بود برخی دوستان از اصل مذاکره خوششان نمیآید، اما باید دید اسلام چه میگوید. از نظر او، مذاکره فینفسه اشکالی ندارد و باید نتیجه آن را سنجید.
آیت الله سبحانی حتی مسئولیتپذیری دولت در پیگیری مسیر توافق را قابل تقدیر دانسته و خواستار حمایت عمومی از مذاکرات شده بود.
او درباره مسعود پزشکیان نیز موضعی مثبت اتخاذ کرد و گفت او در سختترین شرایط، مسئولیت را پذیرفته است.
پاسخ به فتوای جنجالی «شیر دادن به همکار»
یکی از عجیبترین منازعات فقهیای که آیت الله سبحانی به آن واکنش نشان داد، فتوای عزت عطیه، رئیس وقت دانشکده حدیث دانشگاه الازهر مصر، بود.
عطیه گفته بود برای حل مشکل خلوت زن و مرد نامحرم در محیط اداری، زن میتواند پنج بار به همکار مرد خود شیر دهد تا نوعی محرمیت میان آنها ایجاد شود.
این فتوا موجی از اعتراض و تمسخر به راه انداخت.
او در پاسخ، چنین برداشتی را فاقد مبنای صحیح فقهی دانست و تأکید کرد احکام رضاع شرایط مشخصی دارد و نمیتوان آن را به رابطه میان دو فرد بزرگسال در محیط کار تعمیم داد.
